بودجهٔ محله

صد سکه، هر کدام صد میلیون تومان: ده میلیارد تومان. این عدد از هیچ ردیف بودجه‌ای نیامده؛ برآوردی است از این‌که اگر یک‌دهم سهم عمرانی هر محله از بودجهٔ منطقه‌اش به رأی ساکنان گذاشته می‌شد، چقدر می‌شد. شهرداری تهران در ۱۴۰۳ حدود صد و پنجاه هزار میلیارد تومان بودجه داشت که شصت و چهار درصدش عمرانی بود؛ یک منطقهٔ جنوبی مثل منطقهٔ چهارده هزار میلیارد تومان، و شهر سیصد و پنجاه و دو محله.

هشت سینی روبه‌روی توست و هر کدام با ده سکه چیزی می‌سازد: یک زمین بازی، پانصد متر پیاده‌رو، صد و پنجاه درخت. قیمت‌ها از قراردادهای شهرداری‌ها و بازار ۱۴۰۳ درآمده و گرد شده‌اند. هر سکه‌ای که این‌جا می‌گذاری جای دیگری نیست؛ همین است که این را از نظرسنجی جدا می‌کند.

شورایاری‌ها با مصوبهٔ شورای شهر تهران در آبان ۱۳۷۸ ساخته شدند: در هر محله هفت عضو اصلی و چهار علی‌البدل با رأی مستقیم ساکنان، مشورتی و نظارتی. دور پنجم در تیر ۱۳۹۸ برای سیصد و پنجاه و دو محله برگزار شد و سه هزار و پانصد و چهل نفر انتخاب شدند. شورایاری بودجه ندارد؛ نظر می‌دهد، پیگیری می‌کند، و شهرداری منطقه تصمیم می‌گیرد. این تجربه در ایرانِ آزاد می‌گذرد: شورای محله‌ای که این ده میلیارد واقعاً مال اوست؛ شورایاریِ امروز نشان می‌دهد چرا هنوز نیست.

آنچه شهرداری می‌تواند خرج کند، همان چیزهایی است که مالِ خودش است: خیابان و پیاده‌رو، پارک و درخت، روشنایی، سرای محله، بازارچه، ایمنی عبور. آنچه نمی‌تواند: آب و فاضلاب (آبفا)، گاز و برق (شرکت‌های خودشان)، مدرسه و معلم (آموزش و پرورش)، درمانگاه (وزارت بهداشت). به همین دلیل سینی لوله‌کشی این‌جاست: خیلی از خواسته‌های محله از دست کسی که پای صندوق محله می‌نشیند بیرون است.

بودجه‌ریزی مشارکتی از پورتو آلگره در برزیل شروع شد، ۱۹۸۹: مجمع‌های محله سهم سرمایه‌ای شهر را اولویت‌بندی می‌کردند و شورای شهر آن را می‌بست. پاریس از ۲۰۱۴ حدود پنج درصد بودجهٔ سرمایه‌ای شهر، نزدیک صد میلیون یورو در سال، را به رأی ساکنان می‌گذارد؛ هر کس می‌تواند طرح بدهد و رأی بدهد، از هر سن و با هر گذرنامه.

در ایران چند شهرداری این کار را آزمایش کرده‌اند، از منطقه‌های تهران تا شهرهای میانه، و تقریباً همه در حد مشورت مانده‌اند: مردم اولویت گفته‌اند و سهمی که به رأیشان بسته شود تعریف نشده. فاصلهٔ «نظر بده» تا «خودت خرج کن» همان فاصله‌ای است که این تجربه می‌خواهد نشان بدهد.

سینی لوله‌کشی برای این است که چیزی را نشان بدهد که در جلسه‌های واقعی هم پیش می‌آید: اولین خواستهٔ محله اغلب چیزی است که شهرداری اختیارش را ندارد. سکه‌هایی که رویش می‌گذاری در این تجربه به کیسه برمی‌گردد؛ در واقعیت به نامه‌ای به آبفا تبدیل می‌شود که شاید سه سال بعد جواب بگیرد.

داستان «بودجهٔ کوچهٔ ما» در تجربهٔ «حالِ همه‌مان چطور است؟» همین صحنه را از ۱۴۱۵ روایت می‌کند: زمین بازی با هفت رأی اختلاف. این‌جا رأی تو با میانگین صد و پنجاه نفر پیش از تو مقایسه می‌شود، و هر کس بعد از تو بیاید تو را هم در میانگین می‌بیند.