چرخ‌دنده‌های تنوع

جامعهٔ ایران گوناگون است: آدم‌هایی با پیشینه‌ها، خواسته‌ها و نیازهای بسیار متفاوت این‌جا زندگی می‌کنند. یک نظام سیاسیِ خوب‌طراحی‌شده باید کاری کند که همهٔ این آدم‌ها به حساب بیایند. انتخابات و احزاب در این نظام نقش مهمی دارند. با این حال بسیاری حس می‌کنند در این نظام نمایندگی نمی‌شوند یا منافعشان به‌اندازهٔ کافی دیده نمی‌شود. مشارکت در انتخابات مجلس اسفند ۱۴۰۲ به حدود ۴۱ درصد رسید؛ کمترین رقم از ۱۳۵۷. وقتی این‌طور می‌شود، باید چیزی عوض شود. یک پاسخ ممکن: تنوع بیشتر در دموکراسی ما. کدام چرخ‌دنده‌های تنوع را می‌خواهی بچرخانی؟

در انتخابات، خواسته‌های گوناگون رأی‌دهندگان جمع و سنجیده می‌شود و چیزی شبیه ارادهٔ جمعی شکل می‌گیرد که نمایندگان بر پایهٔ آن تصمیم می‌گیرند. در ایران حق رأی همگانی است: هر ایرانیِ بالای هجده سال می‌تواند رأی بدهد و عضوی برابر از جامعه شمرده می‌شود؛ در انتخابات ۱۴۰۳ بیش از ۶۱ میلیون نفر واجد شرایط بودند؛ اما به که رأی بدهند، پیش از آن‌ها تصمیم گرفته شده بود: از هر سه ثبت‌نام‌کننده، دو نفر به برگه نرسیدند. «همگانی» یعنی چه؟ چه کسانی را بیرون می‌گذاریم؟ نوجوانان، میلیون‌ها نفر که بی‌شناسنامه‌اند، و همهٔ آن‌ها که نامشان هرگز به برگهٔ رأی نمی‌رسد.

احزاب، وقتی پای منافع گوناگون شهروندان در میان است، کارهای مهمی بر عهده دارند: به دغدغه‌ها گوش می‌دهند، خواسته‌ها را جمع می‌کنند، برنامه می‌نویسند و موضوع‌های تازه را به مجلس می‌برند. در انتخابات نامزد معرفی می‌کنند تا منافع ما را نمایندگی کنند. در ایران صدها حزب مجوز دارند، اما اعضایشان اندک است و سیاست بیشتر از راه جریان‌ها و لیست‌های انتخاباتی پیش می‌رود تا حزب. چه چیزی باید عوض شود تا حزب دوباره معنا پیدا کند؟

سهمیه‌ها تازه نیستند، اما هنوز بحث‌برانگیزند: معمولاً وقتی مطرح می‌شوند که منافع گروهی به‌اندازهٔ کافی نمایندگی نمی‌شود؛ مثلاً زنان، اقوام، یا کم‌درآمدها. ایران همین حالا یک سهمیه دارد: پنج کرسی مجلس برای اقلیت‌های دینی. در مجلس دوازدهم ۱۴ زن نشسته‌اند؛ کمتر از پنج درصد. سهمیه بخشی از کرسی‌ها یا جای‌های بالای لیست را برای این گروه‌ها کنار می‌گذارد.

کودکان و نوجوانان در هیچ انتخاباتی رأی ندارند تا تعیین کنند چه کسی منافعشان را نمایندگی می‌کند. میانهٔ سنی ایران حدود ۳۴ سال است، اما بیشتر نمایندگان مجلس بین ۴۰ تا ۶۰ سال دارند. آنچه آن‌ها تصویب می‌کنند برای جوان‌ترها هم لازم‌الاجراست؛ همان‌ها که باید طولانی‌ترین زمان با این تصمیم‌ها زندگی کنند.

چهار میلیون ساکن بی‌شناسنامه در هیچ انتخاباتی رأی ندارند. و از هر سه نفری که برای نمایندگی ثبت‌نام می‌کنند، یکی به برگهٔ رأی می‌رسد.

از ۱۳۵۸ تا ۱۳۸۵ سن رأی در ایران ۱۵ سال بود. در دی ۱۳۸۵ مجلس با ۱۵۱ رأی موافق در برابر ۳۰ مخالف آن را به ۱۸ سال رساند و شورای نگهبان همان هفته تأییدش کرد. استدلال: هم‌سنگ شدن با سن سربازی و گواهینامه. منتقدان گفتند یک بلوک بزرگ رأی‌دهندهٔ جوان حذف شد.

«جوان‌ترها بلوغ سیاسی ندارند!» خیلی‌ها این را می‌گویند، اما پژوهش‌ها نشان می‌دهد پانزده‌ساله‌ها همان‌قدر سیاست را می‌شناسند و به آن علاقه دارند که هجده تا بیست‌وپنج‌ساله‌ها. بزرگ‌سال‌ها هم لازم نیست «صلاحیت رأی دادن» را ثابت کنند. پس مرز درست کجاست؟

پرسش روی چرخ: سن رأی را دوباره پایین بیاوریم؟

برای رأی دادن فقط یک توانایی پایه لازم است: بیان ترجیح. این را می‌شود در مدرسه تمرین کرد، همان‌جا که سیاست هم درس داده می‌شود. پس هرکس مدرسه می‌رود می‌تواند رأی هم بدهد. بچه‌ها تحت تأثیر بزرگ‌ترها رأی می‌دهند؟ پژوهشی در این باره نیست.

اما این را می‌دانیم که سالمندان هم زیر تأثیر اطرافیانشان رأی می‌دهند. رأی‌دهندگان خیلی جوان سهم کوچکی از رأی‌دهندگان‌اند و نمایندگان همچنان بزرگ‌سال می‌مانند. ولی: دموکراسی می‌تواند جان تازه بگیرد و بحث سیاسی با بچه‌ها برای همه آموزنده است.

پرسش روی چرخ: هرکس مدرسه می‌رود، رأی بدهد؟

نزدیک چهار میلیون افغانستانی در ایران زندگی می‌کنند، کار می‌کنند، کرایه و مالیات می‌دهند و سهمی در جامعه دارند. بسیاری نسل دوم و سوم‌اند و همین‌جا به دنیا آمده‌اند. اما بی‌شناسنامه، در هیچ سطحی حق رأی ندارند؛ نه برای شورای محله، نه مجلس.

قانون ۱۳۹۸ به فرزندان مادر ایرانی و پدر خارجی راهی به تابعیت داد. کارت آمایش، ثبت‌نام است نه شهروندی. آیا می‌خواهیم حق رأی همچنان به شناسنامه گره بخورد؟ اگر نه، چند سال اقامت برای رأی کافی است، و در کدام انتخابات؟ ۴۵ دموکراسی در جهان به ساکنان مهاجرشان در سطح محلی، منطقه‌ای یا ملی حق رأی می‌دهند.

پرسش روی چرخ: رأی را از شناسنامه جدا کنیم؟

بیرون گذاشتن فقط دربارهٔ رأی‌دهندگان نیست؛ دربارهٔ نام‌هایی است که به برگهٔ رأی می‌رسند. در ایران هر نامزد باید از تأیید صلاحیت بگذرد: هیئت‌های اجرایی و سپس شورای نگهبان، با تفسیری از «نظارت استصوابی» که از ۱۳۷۰ برقرار است. در انتخابات مجلس ۱۴۰۲ از حدود ۴۹ هزار ثبت‌نام‌کننده نزدیک به ۱۵ هزار نفر تأیید شدند.

هیچ زنی تاکنون برای ریاست‌جمهوری تأیید صلاحیت نشده؛ واژهٔ «رجال» در قانون اساسی چنین تفسیر شده است. وقتی فهرست نامزدها پیش از رأی‌گیری کوتاه می‌شود، انتخاب رأی‌دهنده هم کوتاه می‌شود. معیارها باید عمومی، روشن و قابل اعتراض باشند؟

در دموکراسی‌های آزاد نامزد شدن یک فرم است و گاهی چند صد امضا یا ودیعه‌ای که بعد از رأی برمی‌گردد. باور و سابقهٔ نامزد را کسی نمی‌سنجد؛ رأی‌دهنده می‌سنجد. صافیِ ۱۳۷۰ در هیچ کشور آزادی همتا ندارد و مجلسی که از آن می‌گذرد، مجلسِ رأی‌دهنده‌ها نیست.

پرسش روی چرخ: در ایران آزاد، صافیِ تأیید صلاحیت اصلاً باید باشد؟

شکل دیگری از رأی دادن همین حالا در ایران هست: حوزه‌های چندنماینده‌ای. تهران ۳۰ نماینده به مجلس می‌فرستد و هر رأی‌دهنده می‌تواند تا ۳۰ نام یا کد نامزد را با دست روی برگه بنویسد.

انتخاب بیشتر، اما برگه‌های بلند، رأی‌های باطلهٔ بیشتر و برتریِ لیست‌ها بر آدم‌ها. حوزه‌های کوچک‌تر با یک نماینده رابطهٔ نزدیک‌تر می‌سازند، اما اقلیت‌ها را بیرون می‌گذارند. کدام را ترجیح می‌دهی؟

پرسش روی چرخ: حوزه‌های کوچک‌تر، هر کدام با یک نماینده؟

…با بحث‌های باز و زنده به محله‌ها و جمع‌های گوناگون برود.

…با کارهای مشخص به تنوع پایبند باشد و برایش بکوشد.

…در کارزار انتخاباتی از اصول و ارزش‌ها بگوید، نه فقط از نام‌ها.

…بگذارد همهٔ اعضا دربارهٔ کارزار و نامزدها تصمیم بگیرند.

پرسش روی چرخ: کدام‌یک تو را به یک حزب نزدیک‌تر می‌کند؟

در ایران سیاست بیشتر از راه جریان‌ها می‌گذرد تا حزب: اصول‌گرا، اصلاح‌طلب، اعتدال‌گرا، مستقل. لیست‌های انتخاباتی مثل «لیست امید» در ۱۳۹۴ جای حزب را گرفتند. کمتر کسی حس می‌کند حزبی نمایندگی‌اش می‌کند. برای شنیده شدن خواسته‌های فوری، شکل‌های انعطاف‌پذیرتر، دیجیتال و بازتری هست که سلسله‌مراتب در آن‌ها نقش کمتری دارد.

کارزارها همین کار را می‌کنند: کارزار «تغییر چهرهٔ مردانهٔ مجلس» در ۱۳۹۴، کارزار نجات دریاچهٔ ارومیه، انجمن‌های معلمان و بازنشستگان، امضاهای کارزار. آن‌ها راه‌های تازه‌ای به احزاب نشان می‌دهند، اما نمی‌توانند همهٔ کارهایشان را بر عهده بگیرند.

پرسش روی چرخ: احزاب باید بیشتر مثل کارزارها کار کنند؟

…می‌توانند معافیت مالیاتی بگیرند، «مستمریِ دموکراسی» داشته باشند، یا وقتی که می‌گذارند به عنوان ساعت کار حساب شود.

…مهدکودک برایشان فراهم یا پرداخت شود و بتوانند آنلاین هم شرکت کنند؛ مثلاً با یک اپ.

پرسش روی چرخ: حقوق بازنشستگی برای کار حزبی؟

بله: زنان کمتر از پنج درصد مجلس‌اند، در شوراها اندک‌اند و هرگز نامزد ریاست‌جمهوری نبوده‌اند. باید حزبی باشد که مشخصاً برای خواسته‌های آن‌ها و علیه نابرابری و تبعیض بجنگد.

نه: برابری زنان موضوع یک اقلیت نیست؛ نیمی از جامعه است. تبعیض و نابرابری را خیلی‌ها تجربه می‌کنند، حتی مردها. برای همین همهٔ احزاب و لیست‌ها باید این موضوع را جدی‌تر دنبال کنند.

اصل ۶۴ قانون اساسی پنج کرسی از ۲۹۰ کرسی مجلس را برای اقلیت‌های دینی کنار گذاشته است: زرتشتیان یک، کلیمیان یک، مسیحیان آشوری و کلدانی یک، و ارامنهٔ شمال و جنوب هر کدام یک نماینده. سهمیه در ایران ایدهٔ تازه‌ای نیست.

نمونهٔ دیگر: از ۲۰۱۴ نیمی از نامزدهای انتخابات مکزیک باید زن باشند؛ در ۲۰۱۸ زنان ۴۹ درصد کرسی‌های دو مجلس را گرفتند. در ایران، لیست‌های اصلاح‌طلب در ۱۳۹۴ وعدهٔ ۳۰ درصد زن دادند. سهمیهٔ برابر روی همهٔ لیست‌ها چه می‌کرد؟

پرسش روی چرخ: سهمیهٔ ۵۰ درصدی زنان روی همهٔ لیست‌ها؟

قانونی باشد یا داوطلبانه، سهمیه بسته به نحوهٔ استفاده پرسش‌های گوناگونی پیش می‌کشد: چقدر آزادی انتخاب را محدود می‌کند؟ کدام گروه‌ها باید سهمیه بگیرند؟

چه اقدام‌های دیگری، به‌جای سهمیه یا در کنارش، لازم است تا آدم‌ها توانمند و پشتیبانی شوند؟ بدون باور به این‌که تنوع و فرصت برابر مهم است، سهمیه فایدهٔ چندانی ندارد. پس شاید نوش‌دارو نباشد، اما می‌تواند گام مهمی باشد.

پرسش روی چرخ: سهمیه: گام مهم یا محدودیت؟

«نسبت»: نموداری از سهم زنان در جمعیت (نیمی) کنار سهمشان در مجلس دوازدهم (۱۴ از ۲۹۰)، و سهم جوانانِ زیر ۳۰ سال در جمعیت کنار سهمشان در مجلس (نزدیک صفر).