روی همهٔ کانال‌ها

دولت‌هایی که با پیام‌رسان حکومت می‌کنند، اعتراض‌هایی که در تلگرام سازمان می‌گیرند، هشتگ‌هایی که جنبش جهانی راه می‌اندازند: اینترنت عرصهٔ عمومی سیاست را زیر و رو کرده است. در ایران این عرصه شکل خاص خودش را دارد: صداوسیمای انحصاری، فیلترینگ اینستاگرام و تلگرام و یوتیوب، و ۸۱ درصد کاربرانی که با وی‌پی‌ان دورش می‌زنند؛ شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی‌زبانِ خارج از کشور، پیامک‌های انتخاباتی، و برچسب «سایبری» که هر طرف به طرف دیگر می‌زند. شهروندان از راه رسانه‌های دیجیتال مخاطب گسترده‌تری پیدا می‌کنند و آسان‌تر وارد سیاست می‌شوند؛ این برای دموکراسی مثبت است. روی دیگرش: نفرت‌پراکنی و اخبار جعلی بحث‌ها را تحریف می‌کند، پلتفرم‌های خصوصی و شبکه‌های هماهنگ‌شده بر افکار عمومی اثر می‌گذارند، و روزنامه‌نگاری مستقل ابزار کمتری برای رساندن خبر انتقادی به شهروندان دارد. فرصت‌ها و چالش‌های این «عرصهٔ عمومی ۳.۰» باید به تعادل برسد تا دموکراسی در آینده کار کند.

صنعتی عظیم و عمدتاً بی‌نظارت در سراسر جهان از دادهٔ شخصی استفاده می‌کند تا به کارزارهای سیاسی بگوید رأی‌دهندگان چه کسانی‌اند، چه می‌خواهند بشنوند و چطور قانع می‌شوند. این نگاهی است به ابزارها، منابع و خدماتی که برای اثر گذاشتن بر نظر تو، و رأی تو، به کار می‌رود.

ابزارهای صنعت نفوذ نام‌های زیادی دارند؛ بعضی آشکار، بعضی نه. نمودار ۲۳۰ ابزار را نشان می‌دهد که در وب‌سایت بیش از ۵۰۰ شرکت تبلیغ می‌شود؛ شرکت‌هایی که خدماتشان را به کارزارها و نامزدهای سیاسی می‌فروشند.

جمع‌آوری داده: خرید، گرفتن، مبادله یا استخراج دادهٔ رأی‌دهندگان و رأی‌دهندگان بالقوه. عرضه‌کنندگان: دلال‌های داده، پلتفرم‌ها، سوابق دولتی، بانک‌های اطلاعاتی، فهرست‌های شماره، نظرسنجی‌ها.

پروفایل‌سازی: تحلیل داده برای ساختن پروفایل‌های دقیق از رفتار، گرایش سیاسی، شخصیت و ارزش‌های رأی‌دهندگان بالقوه. عرضه‌کنندگان: شرکت‌های تحلیل داده، مؤسسه‌های پژوهشی، شرکت‌های فناوری.

رسیدن به مخاطب: فرستادن پیام و تبلیغی که بر پایهٔ پروفایل، ممکن است برای هر رأی‌دهنده جذاب باشد. عرضه‌کنندگان: آژانس‌های ارتباطی، شبکه‌های اجتماعی، شرکت‌های تبلیغات دیجیتال، سامانه‌های پیامک انبوه.

جمع‌آوری پول: جلب حمایت اهداکنندگان بزرگ و کوچک و تأمین پول برای ابزارها و راهبردهای کارزار دیجیتال. عرضه‌کنندگان: سکوهای جمع‌آوری کمک، سامانه‌های مدیریت ارتباط، مشاوران.

ساخت و اجرای راهبرد: سازمان‌دهی کارزار، ساختن پیام جذاب، بسیج رأی‌دهندگان و داوطلبان. عرضه‌کنندگان: مشاوران خصوصی، شرکت‌های بزرگ مشاوره، آژانس‌های کارزار و راهبرد.

سنجش اثر: آزمایش این‌که راهبردها کار می‌کنند یا نه، و تغییرشان در صورت لزوم. عرضه‌کنندگان: شرکت‌های تحلیل و تبلیغات با داشبوردهای لحظه‌ای.

بیست کار این فهرست عادی و قانونی‌اند و بیشترشان ایرانی: سیم‌کارت به نام، ثبت‌نام در اپ دولتی، اپ تاکسی، باشگاه مشتریان، کانال خبری. هر کدام به یکی از شش گام صنعت نفوذ چیزی می‌دهد: داده‌ای برای جمع‌آوری، نشانه‌ای برای پروفایل، راهی برای رسیدن، حسابی برای پول، دستی برای راهبرد، یا کلیکی برای سنجش. هیچ‌کدام به‌تنهایی مهم نیست؛ با هم یک آدم را می‌سازند که می‌شود او را پیدا کرد، شناخت، و به او پیام داد.

دو گام به هیچ‌چیز از تو نیاز ندارند: راهبرد و سنجش با همان داده‌ای کار می‌کنند که چهار گام دیگر جمع کرده‌اند. برای همین حلقه می‌تواند در سمت راست پر شود بی‌آنکه تو کاری کرده باشی که به یاد بیاوری. کسی که کارزاری را امضا می‌کند یا به نظرسنجی جواب می‌دهد، بی‌آنکه بخواهد، به راهبرد و سنجش هم کمک کرده.

این سایت فقط یک عدد نگه می‌دارد: چند تیک، از بیست. کدام تیک‌ها، در مرورگر خودت می‌ماند و بیرون نمی‌رود. میانگینی که کنار حلقه‌ات می‌بینی از همین عددهاست.

با «افکارساز» خودت افکار عمومی را می‌سازی. سه ابزار رایج را یاد می‌گیری که برای اثر گذاشتن بر آدم‌ها در فضای دیجیتال به کار می‌رود. بیشتر مردم از این نوع نفوذ بی‌خبرند. این دانش کمکت می‌کند دست‌کاری را تشخیص بدهی و نظر خودت را مستقل شکل بدهی. افکارساز را «تکتیکال تک» ساخته، سازمانی بین‌المللی که کاوش انتقادی و بازیگوشانه در فناوری‌های تازه را برای آینده‌ای پایدار و دموکراتیک تشویق می‌کند.

گوش‌سپاری اجتماعی: نرم‌افزار پست‌های شبکه‌های اجتماعی را می‌کاود و اطلاعات مرتبط را بیرون می‌کشد. محتوا جمع، دسته‌بندی و فیلتر می‌شود تا حال‌وهوای بحث دربارهٔ یک موضوع، محصول یا جریان فهمیده شود. برندها و کارزارها در ایران لحن پیام‌هایشان را با تحلیل بحث‌های توییتر و اینستاگرام تنظیم می‌کنند؛ حتی وقتی این شبکه‌ها فیلترند.

هدف‌گیری مکانی: کاربران بر پایهٔ مکانشان هدف گرفته می‌شوند، تا پیام برای هر منطقه و محله جداگانه بریده شود. در انتخابات‌های ایران، پیامک‌های تبلیغاتی محله به محله فرق می‌کند: یک پیام برای شمال شهر، پیامی دیگر برای حومه.

آزمون A/B: دو یا چند نسخه از یک پیام به گروه‌های مشابه نشان داده می‌شود؛ هرکدام کلیک، اشتراک یا کمک بیشتری بگیرد برنده است و به بقیه نشان داده می‌شود. کارزارها ده‌ها عنوان و تصویر را پیش از ارسال هر پیام امتحان می‌کنند.