آیینهٔ مجلس

دو دیوار روبه‌روی هم. سمت راست، دویست و نود نفری که در مجلس دوازدهم نشسته‌اند؛ سمت چپ، پنجاه میلیون ایرانیِ سی تا هفتاد و چهار ساله که به قانون می‌توانستند نامزد شوند. هر دو دیوار از یک جنس‌اند: چهار نوار، سن و جنسیت و استان و سابقه، و روی هر نوار سهم هر گروه.

این آیینه فقط نشان می‌دهد چه کسانی در ساختمان‌اند و چه کسانی بیرون. دربارهٔ اینکه چه تصمیم‌هایی می‌گیرند چیزی نمی‌گوید؛ مجلسی که عین جامعه باشد لزوماً بهتر تصمیم نمی‌گیرد، و مجلسی که شبیه جامعه نباشد لزوماً بدتر. پرسش این تجربه ساده‌تر است: وقتی خودت را در این آیینه نگاه می‌کنی، کسی شبیه تو آن طرف هست؟

سن و جنسیت دو نواری‌اند که فاصله در آن‌ها با یک نگاه پیداست. زیر چهل‌ساله‌ها یک‌سوم جمعیتِ بالای سی سال‌اند و در مجلس چهار درصد؛ بالای شصت‌ساله‌ها هفده درصد جمعیت‌اند و بیست و نه درصد مجلس. میانگین سن نمایندگان حدود پنجاه و چهار سال است، جوان‌ترین متولد ۱۳۶۸ و پیرترین‌ها متولد ۱۳۳۰.

چهارده زن در میان دویست و نود نفر، کمتر از پنج درصد؛ در دو دورهٔ پیش بیشتر بودند. برای مقایسه، در جمعیت سی تا هفتاد و چهار ساله زنان چهل و نه درصدند. اعداد سنی از سال تولد دویست و هشت نماینده در فهرست‌های عمومی درآمده و به کل مجلس تعمیم داده شده؛ برآورد است، نه سرشماری.

کرسی‌ها را قانون انتخابات میان حوزه‌ها تقسیم کرده و این تقسیم با جمعیت جلو نرفته. تهران و البرز یک‌پنجم جمعیت کشور را دارند و سیزده درصد کرسی‌ها را؛ ده استان کوچک یازده درصد جمعیت و چهارده درصد کرسی‌ها. به زبان آدم‌ها: هر نمایندهٔ البرز از نهصد هزار نفر می‌آید، هر نمایندهٔ سمنان از صد و هفتاد و پنج هزار نفر.

پنج کرسی هم از این حساب بیرون است: اصل شصت و چهار قانون اساسی آن‌ها را برای زرتشتیان، کلیمیان، مسیحیان آشوری و کلدانی و ارامنهٔ شمال و جنوب کنار گذاشته. اقلیت‌های دینی کمتر از نیم درصد جمعیت‌اند و نزدیک دو درصد مجلس؛ این تنها نواری است که در آن گروه کوچک‌تر بیش از سهمش نشسته، و به عمد.

نوار چهارم دربارهٔ در است، نه دربارهٔ آدم‌ها. پنجاه و هشت درصد نمایندگان مجلس دوازدهم پیش‌تر هم نماینده بوده‌اند. پیش از رأی، نامزد باید سی تا هفتاد و پنج ساله باشد، مدرک کارشناسی ارشد یا برابر آن داشته باشد و از نظارت استصوابی بگذرد؛ در ۱۴۰۲ از حدود چهل و نه هزار ثبت‌نام حدود پانزده هزار نفر تأیید شدند.

قرعه این در را از جا درمی‌آورد. در مجلسی که به قرعه چیده می‌شود کسی «پیش‌تر نماینده» نیست، چون کسی برای ماندن رقابت نمی‌کند؛ هر دوره از نو. این هم هزینه دارد: تجربهٔ قانون‌گذاری با هر دوره می‌رود، و کسی که به مجلس نمی‌آید تا بماند شاید کمتر بترسد و شاید کمتر بلد باشد.

دکمهٔ قرعه دویست و نود نفر را از جمعیت برمی‌دارد، اما نه کورکورانه. اول جمعیت به گروه‌های سن و جنسیت و استان تقسیم می‌شود و بعد از هر گروه به اندازهٔ سهمش برداشته می‌شود؛ به این می‌گویند قرعهٔ طبقه‌بندی‌شده و مجمع‌های شهروندی از ایرلند تا فرانسه همین‌طور چیده می‌شوند. هر بار که قرعه بکشی آدم‌ها عوض می‌شوند و نسبت‌ها نه.

آنچه قرعه می‌سازد «نمایندگی توصیفی» است: مجلسی که از بیرون شبیه جامعه باشد. آنچه نمی‌سازد، نمایندگیِ خواسته‌هاست؛ شبیه بودن با هم‌نظر بودن یکی نیست، و کسی که به قرعه آمده به کسی پاسخ‌گو نیست جز وجدان خودش. تجربهٔ «شانسِ قرعه» این دو رو را کنار هم می‌گذارد. این‌جا فقط آیینه است؛ حکمش با توست.