این‌همه چیز، برای چه؟

یک تی‌شرت دیگر. ماشین بنزین می‌خواهد. یک گوشی بهتر بد نیست و شکلات خانه تمام شده. هر روز بی‌شمار چیز مصرف می‌کنیم، اغلب بی‌آن‌که فکر کنیم. مصرف جهانی هر سال بالا می‌رود و پیامدهایش برای ما و سیاره همین حالا پیداست. چرا کم کردن این‌قدر برایمان سخت است؟ دلیل‌های زیادی هست، و به همان اندازه راه برای کمتر مصرف کردن. برای یک زندگی خوب، چقدر کافی است؟

شوق مصرف روی دیگری هم دارد: کوه‌های زباله بزرگ‌تر می‌شود، منابع طبیعی بیشتری می‌بلعیم و گاز گلخانه‌ای بیشتری بیرون می‌دهیم. هم‌زمان مردم بیشتری در کشورهای محروم می‌خواهند از رفاه بهره ببرند. ردپای بوم‌شناختی هر ایرانی حدود سه هکتار جهانی است، در حالی که ظرفیت زیستی کشور کمتر از یک هکتار برای هر نفر است. اگر همهٔ جهان مثل ما زندگی می‌کرد، نزدیک دو زمین لازم بود؛ مثل آمریکایی‌ها، پنج زمین.

هر ایرانی به‌طور میانگین بیش از یک خط موبایل دارد و بیشتر خانه‌ها پر از چیزهایی است که به کار نمی‌آید. ذهنیت «بیشتر و بیشتر» اصلاً هنوز خوشحال‌ترمان می‌کند؟ خیلی‌هایمان حتی وقت نداریم آنچه خریده‌ایم مصرف کنیم. تنوعِ تقریباً بی‌پایان پاساژها اغلب زیادی است، اما باز دنبال چیز بعدی می‌دویم.

مردم کشورهای صنعتی نزدیک ۸۰ درصد همهٔ منابع طبیعی را مصرف می‌کنند. بسیاری از این منابع از کشورهایی می‌آید که جنگل‌زدایی و خاک مسموم برایشان می‌ماند. در ایران، معدن و آب‌بری کشاورزی صنعتی همین کار را با زاینده‌رود و ارومیه کرده است. و فقیرترین مناطق، از سیستان تا خوزستان، بیشترین آسیب را از تغییر اقلیم می‌بینند و کمترین سهم را در آن دارند.

هر محصول انرژی و مادهٔ خام می‌خواهد. کوله‌پشتی بوم‌شناختی نشان می‌دهد برای تولید، استفاده و دور انداختن یک محصول چه وزنی از منابع طبیعی لازم است. یک لپ‌تاپ شاید دو کیلو باشد، اما کوله‌پشتی‌اش حدود ۷۰۰ کیلوگرم است. در سراسر جهان، هر سال بسیار بیشتر از آنچه محیط زیست و اقلیم تاب بیاورد مادهٔ خام مصرف می‌کنیم.

«هکتار جهانی» واحد شبکهٔ جهانی ردپاست: یک هکتار زمین یا دریا با بارآوری میانگین جهان. ردپای هر کس مجموع هکتارهایی است که غذا و خانه و رفت‌وآمد و خریدش می‌خواهد؛ ظرفیت زیستی، هکتارهایی که سیاره به هر نفر می‌دهد: در ۲۰۲۲ یک و نیم هکتار. تقسیم اولی بر دومی «چند زمین» می‌شود. ردپای ایرانی حدود سه هکتار و ظرفیت زیستی خاک ایران سه‌چهارم هکتار است؛ نزدیک دو زمین، و کسری‌ای که هر سال از جای دیگری پر می‌شود.

ده پرسش این تخته حساب شبکه نیست؛ طرحی است از روی سهم‌های آن: غذا نزدیک یک‌سوم، خانه و انرژی یک‌سوم، رفت‌وآمد یک‌پنجم، و خرید و زباله بقیه. هر گزینه وزنی به هکتار دارد و پاسخ‌های پیش‌فرض، میانگین یک ایرانی، به همان نزدیک دو زمین می‌رسد. پانزده‌صدم هکتار هم ثابت است، سهم چیزهایی که کسی انتخابشان نمی‌کند: خیابان، مدرسه، ادارهٔ دولت. حساب‌گر خود شبکه پرسش‌های بیشتری می‌پرسد و بیشتر می‌داند.

آنچه عدد را بیشتر از همه تکان می‌دهد: گوشت هر روز، خودرو هر روز، پرواز خارجی، کولر گازی دوم. آنچه کم تکانش می‌دهد: تفکیک زباله. این هم بخشی از حساب است: بعضی پاسخ‌ها را می‌شود فردا عوض کرد و بعضی را فقط شهر می‌تواند.

تصور کن به‌جای رشد اقتصادی، سلامت آدم‌ها و طبیعت در صدر باشد. بوتان از ۲۰۰۸ «شادی ناخالص ملی» را در قانون اساسی دارد.

تصور کن در قانون نوشته شده باشد که همهٔ موجودات زندهٔ سیاره حق برابر دارند. اکوادور در ۲۰۰۸ حقوق طبیعت را در قانون اساسی نوشت.

تصور کن زاینده‌رود شخصیت حقوقی داشته باشد و وکیل خودش را به دادگاه بفرستد. رودخانهٔ وانگانوئی در نیوزیلند از ۲۰۱۷ شخصیت حقوقی دارد.

تصور کن روی هر کالا نوشته باشد چند لیتر آب و چند کیلو خاک پشتش است. فرانسه از ۲۰۲۱ «شاخص تعمیرپذیری» را روی لوازم برقی اجباری کرده.

تصور کن یارانهٔ بنزین به‌جای لیتر، به کیلومترِ مترو و اتوبوس داده شود. لوکزامبورگ از ۲۰۲۰ حمل‌ونقل عمومی را رایگان کرده.

تصور کن تعمیر ارزان‌تر از خریدن باشد و هر محله یک کارگاه تعمیر داشته باشد. اتریش از ۲۰۲۲ نیمی از هزینهٔ تعمیر لوازم را برمی‌گرداند.

تصور کن هفتهٔ کاری چهار روز باشد و روز پنجم برای محله. در آزمایش ۲۰۲۲ بریتانیا با شصت و یک شرکت، بیشترشان چهار روز را نگه داشتند.

تصور کن گوشت هفته‌ای یک بار باشد و سبزی هر روز. در «زمینِ تو» بالای همین صفحه، گوشت هر روز سنگین‌ترین وزن را دارد.

تصور کن پشت‌بام هر خانه یا برق بدهد یا سبزی. ساتبا برق نیروگاه خورشیدی خانگی را با قرارداد بیست‌ساله می‌خرد.

تصور کن آب هر شهر از حوضهٔ خودش بیاید و انتقال آب ممنوع باشد. زاینده‌رود با سه تونل انتقال از کوهرنگ، بیشتر سال خشک است.

تصور کن مالیات بر آنچه دور می‌ریزیم باشد، نه بر آنچه می‌سازیم. سوئد از ۲۰۱۷ مالیات تعمیر را نصف کرده و از ۲۰۰۰ بر دفن زباله مالیات می‌گیرد.

تصور کن شورای شهر صندلی‌ای برای نسل بعد داشته باشد که رأی داشته باشد. ولز از ۲۰۱۵ کمیسر نسل‌های آینده دارد که هر قانون را می‌سنجد.

تولید ناخالص داخلی می‌تواند از بازسازی پس از یک زلزله بالا برود؛ دربارهٔ حال طبیعت، پیوند اجتماعی یا رضایت آدم‌ها چیزی نمی‌گوید.

بوتان «شادی ناخالص ملی» را اندازه می‌گیرد: سلامت روان، آموزش، تنوع زیستی. در فرهنگ ایرانی واژه‌ای قدیمی برای همین هست: قناعت.

کشورهای ثروتمند سالی دو تا سه درصد رشد می‌کنند، فقیرترها سریع‌تر. اگر سیاره رشد کمتری لازم دارد، چه کسی باید کم کند؟

«کالای ایرانی» را دو جور می‌شود خواند: شعارِ خریدن بیشتر، یا دعوت به ساختن چیزی که بماند و تعمیر شود. اقتصاد بدون رشد دومی را می‌خواهد.

۳۵٬۰۰۰٬۰۰۰ تن در سال · غذا در ایران هر سال دور ریخته می‌شود؛ نزدیک یک‌سوم آنچه تولید می‌شود، به ارزش ۱۵ میلیارد دلار. — وزارت جهاد کشاورزی، ۱۴۰۲

۳۰ درصد · نانِ یارانه‌ای که پخته می‌شود دور ریخته می‌شود؛ میوه و سبزی تا ۵۰ درصد. — پژوهشکدهٔ صنایع غذایی، ۱۴۰۳

۱۳۵٬۰۰۰٬۰۰۰ لیتر در روز · بنزین در ایران هر روز می‌سوزد؛ ۱۴ میلیون لیتر بیشتر از آنچه پالایشگاه‌ها می‌سازند. سهمیهٔ ۱۵۰۰ تومانی ۶۰ لیتر است، ۳۰۰۰ تومانی ۵۰ لیتر، و مازادش ۵۰۰۰ تومان. — شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، مرداد ۱۴۰۵

۲۵۰ لیتر در روز، هر نفر · آبی که هر تهرانی مصرف می‌کند؛ برنامه‌ریزی شهر روی ۱۳۰ لیتر است و ۷۰ درصد مشترکان از آن رد می‌شوند. سدهای تهران در ۱۴۰۴ به کمترین ذخیرهٔ تاریخ رسیدند. — شرکت آب و فاضلاب تهران، ۱۴۰۴

۱٬۲۰۰٬۰۰۰ خودرو در سال · خودروی نو در ایران ساخته می‌شود؛ بیشترشان با مصرف سوخت دو برابر میانگین جهان. — وزارت صمت، ۱۴۰۲

۱۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ خط موبایل · خط موبایل فعال در ایران؛ بیش از یک‌ونیم خط برای هر نفر، و گوشی‌های قدیمی که در کشوها می‌مانند. — سازمان تنظیم مقررات، ۱۴۰۳

۶۲٬۰۰۰٬۰۰۰ تن · دستگاه الکترونیکی در جهان دور ریخته شد؛ کمتر از یک‌چهارمش بازیافت می‌شود. — پایش جهانی پسماند الکترونیک، ۲۰۲۴

۴٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ مسافر · مسافر با هواپیما سفر کردند؛ بیش از نیمی از جمعیت جهان، هرچند بیشتر مردم جهان هرگز پرواز نکرده‌اند. — سازمان بین‌المللی هوانوردی کشوری

۱۰٬۰۰۰ در روز · پیام تبلیغاتی به‌طور میانگین هر روز به هر نفر می‌رسد؛ روی بیلبورد، در اپ، در پیامک. — برآورد رایج پژوهش‌های بازاریابی

۳۴ درصد · خانه‌های تهران خالی یا نیمه‌کاره‌اند در حالی که اجاره‌ها هر سال بالاتر می‌رود. — سرشماری مسکن، مرکز آمار ایران

۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ دلار در سال · یارانهٔ انرژی در ایران پرداخت می‌شود؛ حدود ۴۵۰ دلار برای هر نفر، و از نظر نسبت یارانه به تولید ناخالص داخلی، رتبهٔ اول جهان. — گزارش‌های مرداد ۱۴۰۵ (میزان، ایلنا، صداوسیما)؛ برآورد ۱۴۰۳ از اقتصاد۲۴

۱۸ کیسه در هفته، هر خانوار · کیسهٔ پلاستیکی در هر خانوار شهری مصرف می‌شود: ده کیسهٔ فریزر، سه کیسهٔ زباله، پنج کیسهٔ شفاف. ۹۵ درصد کیسه‌ها فقط یک بار، ۱۲ تا ۲۰ دقیقه. — مرکز آمار ایران، آمارگیری ویژگی‌های محیط زیستی خانوارهای شهری ۱۴۰۴؛ سازمان حفاظت محیط زیست

۶۶٬۳۰۰٬۰۰۰ لیوان در ماه · لیوان یک‌بارمصرف در خانه‌های شهری ایران مصرف می‌شود؛ ۴۳ درصد خانوارها هر ماه دست‌کم یک وسیلهٔ یک‌بارمصرف می‌خرند، در ۱۳۹۵ کمتر از ۳۰ درصد. — مرکز آمار ایران، آمارگیری ویژگی‌های محیط زیستی خانوارهای شهری ۱۴۰۴

۲٬۵۰۰ لیتر آب برای یک کیلو · آب پشت یک کیلو برنج است؛ پشت یک کیلو پسته نزدیک ۱۱ هزار لیتر. بیشترش از رودخانه‌ها و چاه‌های همین سرزمین. — شبکهٔ ردپای آب (مکونن و هوکسترا، ۲۰۱۱)، میانگین جهانی